Gramatyka języka polskiego – Nowe wyrazy

Dzień dobry

Dzisiaj dalej temat związany z gramatyką języka polskiego.

Niektóre nowe zjawiska, nowe przedmioty, nowe maszyny, nowe urządzenia, nowe instrumenty i nowe artykuły codziennego użytku wymagają nowych nazw.

Można nazwę przyjąć od narodu, można stworzyć nazwę polską posługując się przenośnią lub też na przykład biorąc znany wyraz z mitologii.

Wyrazy powszechnie stosowane znane i używane mogą mieć nowe znaczenie pomimo starej nazwy, na przykład: rakieta —> księżycowa rakieta.

Nazwy instytucji są niemal dwu lub wielowymiarowe, na przykład: Uniwersytet Ekonomiczny.

Wielowyrazowe są również nazwy świąt, na przykład: Dzień Kobiet.

Nazwy złożone tego typu nazywamy zestawieniami zestawieniu istnieje wyraz podstawowy: dzień i wyraz określający: matki czyli Dzień Matki.

Wszystkie nazwy naukowe zwierząt i roślin są dwuczłonowe, na przykład: wróbel domowy, mięta pospolita. W tych nazwach wyraz podstawowy nazywa się członem utożsamiającym, a wyraz określające członem wyróżniającym określającym cechę gatunkową.

W zdaniu „Koń jest mały” – istnieją dwa człony, na przykład: koń mały to wyrażenie, a „Koń jest mały.” to zdanie, bo występuje łącznik jest. Wyraz mały wymienia cechę charakterystyczną którą chcemy podkreślić.

Koń mały – możemy zastąpić krótszym wyrazem konik podając partykułę –ik, która pełni funkcję nazwania cechy wyróżniającej.

Z kolei wyrażenie wielki koń – konisko czyli –isco.

Wyrazy posiadające przyrostki nazywamy wyrazami rozwiniętymi.

Wyrazy rozwinięte są najkrótszymi definicjami (określeniami).

Niestety treść znaczenia przyrostków nie jest precyzyjna ponieważ konik – może oznaczać ślicznego konia, niekoniecznie małego, a konisko – oznaczać będzie starego konia brzydkiego, a nie wielkiego. Podobnie jest z przyrostkami –ny, na przykład: konny ma różne znaczenie.

Wyrazy podstawowe i pochodne:

Pochodne wyrazy (formacje słowotwórcze) to na przykład takie, które mają podstawowy wyraz koń i tak na przykład wyróżniamy: konisko, konik, konny. Mogły zostać utworzony w przypadku czasowników za pomocą różnych przyrostków lub przedrostków: pisać —> do-pisać, na-pisać, od-pisać. Od czasowników tworzymy również wiele formacji przyrostkowych: pis-ać, pis-ywać.

Niektóre przyimki w połączeniu z rzeczownikami utworzyły wyrażenie przyimkowe i stały się podstawowe i słowotwórcze, na przykład: pod brodą —> podbródek.

Pochodne i podstawowe wyrazy tworzą rodzinę wyrazów.

pochodnych jest tym więcej im dłużej jest dane słowo podstawowe na przykład: od słowa brat – bratanek, braciszek, bratowa, bratać, brać, bracia, bractwo, bratni braterski brach. Składają się z cząstki brat, którą nazywamy rdzeniem (kiedyś nazywany pniem lub wyrazem rdzennym).

Wyrazy rodzinne tworzą tak zwane drzewo, bo z każdego praktycznie wyrazu można utworzyć wyraz rdzenny, na przykład: ręka – pochodny od niej czasownik doręczyć może być rdzennym dla wyrazu doręczenie (rzeczownik).

Analiza budowy słowotwórczej wyrazu polega na ustaleniu od jakiego podstawowego został utworzony za pomocą takiego morfenu słowotwórczego formantu.

Od wykrzykników oraz partykuł i spójników nie można tworzyć nowych wyrazów. Są nieodmienne i niesłowotwórcze.

Źródło treści:

Gramatyka języka polskiego – Piotr Bąk

Źródło obrazka:

https://unsplash.com/photos/choose-your-words-tiles-POMpXtcVYHo