Czasowniki – gramatyka języka polskiego

Dzień dobry

Dzisiaj kolejny temat z gramatyki języka polskiego. Ostatnio nawet jakoś idzie mi przygotowanie wpisów 🙂 chociaż chciałabym jakoś urozmaicić bloga kolejnymi profesjami, jakie można przydzielić postaci. Udało mi się zaktualizować kilka wpisów, ale to jeszcze nie koniec. Tymczasem zapraszam do nauki 🙂

Czasowniki są nazwami czynności jakie wykonują istoty żywe lub maszyny oraz nazwami stanów w jakich te istoty się znajdują, na przykład: człowiek (pływa).

Istnieją czynności ludzkie, których nie zauważamy zmysłami. Są to czynności i stany duchowe, psychiczne, na przykład: myśli.

Czasowniki nazywają także zmiany, jakie zachodzą w przyrodzie, na przykład: wieje wiatr.

Czasowniki oznaczające czynności nazywamy czasownikami czynnymi, na przykład: chodzić.

Czasowniki oznaczające stany i zmiany nazywamy czasownikami stanowymi, na przykład: leżeć.

Jeśli czasowniki mówią o czynnościach przechodzących na pewne przedmioty lub powodujące pewne zmiany w otoczeniu, nazywamy je czasownikami czynnymi przechodnimi, na przykład: nieść (z jednego miejsca na drugie), rąbać (z jednej formy na drugą).

Czasowniki czynne nieprzechodnie te czasowniki oznaczają czynności nie przechodzą na inne przedmioty, na przykład: iść, pływać.

Czasowniki umysłowe również obejmuje podział na przechodnie i nieprzechodnie przechodnie, na przykład: przypominać, a nieprzechodnie: tęsknić.

Czasowniki zwrotne – czynność może być skierowana na swojego wykonawcę, na przykład myjemy się. Jesteśmy wykonawcami, odbiorcami czynności i cechą formalną jest dodane do nich zaimek się. Istnieje duża grupa czasowników zwrotnych umysłowych, na przykład: zastanawiam się.

Czasowniki informują dodatkowo czy czynność była wykonana raz czy wiele razy.

Czasowniki jednokrotne nazywają takie czynności które odbyły się tylko jeden raz, na przykład: piłka odbiła się.

Czasowniki wielokrotne mówią o czynnościach które powtarzają się wiele razy, na przykład: piłka odbijała się. Czasowniki wielokrotne cechują się odpowiednimi zakończeniami -ać, -wać, -ywać, na przykład sypiać.

Istnieje znaczna liczba czasowników które mogą oznaczać czynności trwałe lub wielokrotne, na przykład: kopać rów, to czynność trwała czasownik trwały; kopać piłkę – czynność wielokrotna; kopnąć piłkę – czynność jednokrotna.

Z jednokrotnością/wielokrotnością łączy się znaczenie dokonania i niedokonania czynności. Można czytać książkę, ale jej nie dokończyć. Każda czynność może być skończona lub niedokończona. Czasowniki trwałe są równocześnie niedokonanymi.

Za podstawową formę czasownika uważa się bezokolicznik. Jest to forma nazywająca czynność bez względu na to, kto ją wykonuje, kiedy była wykonywana, czy rzeczywiście ją wykonywano, czy jest tylko czynnością pomyślaną, na przykład: brać.

Bezokoliczniki kończącą się w większości na -ć. Tylko nieliczne mają zakończenie -c.

Forma osobowa jest wtedy, gdy możemy do czasownika dodać zaimek osobowy: ja, ty, on, my, na przykład: (ja) śpiewam. Formy osobowe zawierają informacje w jakim czasie czynność jest lub była wykonana.

Tryby czasownika:

Tryb oznajmujący orzekający czynności które rzeczywiście się odbyły odbywają lub będą odbywały, na przykład: jechałem pojedziemy.

Tryb przypuszczający jego cechą jest partykuła by, czyli poszedłbym – to czynności pomyślane pożądane, ale niepewne.

Czynności nakazane sobie lub komuś to tryb rozkazujący, na przykład: idź!

Formy osobowe czasowników pełnią w zdaniu funkcję orzeczenia czasownikowego.

Imiesłowy przymiotnikowe to takie formy czasowników, które są podobne z budowy odmiany i funkcji w zdaniu do przymiotników. Rozróżniamy imiesłowy czynne i bierne.

Imiesłowy czynne określają osoby i przedmioty wykonujące pewną czynność lub będące w jakimś stanie, na przykład: człowiek śpiewający – człowiek który śpiewa.

Imiesłowy bierne tworzy się od czasowników czynnych przechodnich za pomocą przyrostków: -ny, -ony, -ty, -ęty, na przykład: czytana książka – książka którą ktoś czyta.

Imiesłowy przymiotnikowe czynne i bierne odmieniają się przez rodzaje liczby i przypadki, a w zdaniu są przydawkami przymiotnymi, na przykład: kwitnący kwiat

Imiesłowy bierne mogą także wchodzić w skład orzeczenia złożonego, na przykład: list był napisany czytelnie.

Istnieją także imiesłowy nieodmienne, na przykład: stoi i śpiewa.

Imiesłów współczesny na zakończenie -ąc, na przykład: leżący – leżąc. Jedna z czynności wymienionych przez imiesłów ‚leżąc’ odbywa się współcześnie.

Imiesłów przymiotnikowy łączy się z rzeczownikiem, na przykład: czytający uczeń.

Imiesłowy nieodmienne na ąc nazywamy też imiesłowami przysłówkowymi należą tu takie formy na -sz lub -wszy, na przykład skończywszy obiad, zjadł loda.

Skończywszy obiad to imiesłów uprzedni. Imiesłów uprzedni polega na tym, że najpierw musi zostać wykonana jedna czynność, żeby można było wykonać kolejną czynność.

Imiesłów w użyciu w zdaniu powinien być w formie złożonego zdania.

Do nieodmiennych form czasownika należą ponadto nieosobowe formy z przyrostkami -(o)no, -ano i to, na przykład mówiono. Kiedyś to były imiesłowy bierne dzisiaj to orzeczenie czasownikowe.

Źródło obrazka:

https://unsplash.com/photos/aZHREMlh3AE

Źródło tekstu:

Gramatyka języka polskiego – Piotr Bąk